Het marxisme van Che en het socialisme van de 21^ste eeuw

De [Cubaanse] revolutie van 1959 was gericht tegen de wetenschap en de waarheden, die gevestigd waren in het westen aan de linkerzijde en aan de onderwijsinstellingen. Cuba was het enige land ter wereld waar het ondenkbaar was dat een anti-imperialistische revolutie kon uitbreken, overwinnen en zich ontwikkelen, die de onafhankelijkheid en de soevereiniteit veroverde en waar onuitgegeven volksinstellingen werden gesticht met echte inspraak van het volk, zowel op vlak van defensie als op vlak van de verdeling van de gestegen productie in de jaren zestig.

Vanaf het begin hield de Cubaanse revolutie vast aan het principe dat het geen enkele zin had om een activiteit, een organisatie, een productieproces of politieke handeling uit te voeren als deze niet gepaard ging met een verbetering voor de mensen en een vermindering van de vervreemding. Mijns inziens zijn dit de onontbeerlijke uitgangspunten om de bijdragen van Ernesto Chevara de waarheden, die gevestigd waren in het westen aan de linkerzijde en aan de onderwijsinstellingen. Cuba was het enige land ter wereld waar het ondenkbaar was dat een anti-imperialistische revolutie kon uitbreken, overwinnen en zich ontwikkelen, die de onafhankelijkheid en de soevereiniteit veroverde en waar onuitgegeven volksinstellingen werden gesticht met echte inspraak van het volk, zowel op vlak van defensie als op vlak van de verdeling van de gestegen productie in de jaren zestig.

Vanaf het begin hield de Cubaanse revolutie vast aan het principe dat het geen enkele zin had om een activiteit, een organisatie, een productieproces of politieke handeling uit te voeren als deze niet gepaard ging met een verbetering voor de mensen en een vermindering van de vervreemding. Mijns inziens zijn dit de onontbeerlijke uitgangspunten om de bijdragen van Ernesto Chevara de la Serna aan het socialisme van de 21ste eeuw te begrijpen.

Ernesto, door zijn vrienden Che genoemd, herneemt het principe van twijfel, de twijfel in de revolutionaire theorie. De  theorie en het marxisme als beweging en niet als dogma. De marxistische theorie als nuttig basiswerktuig om te denken en te handelen en niet om de werkelijkheid in een dwangbuis of in een onveranderlijk rigide systeem te steken. De theorie en de praktijk om in opstand te komen en te creëren, niet om een systeem van onderworpenheid en overheersing in te stellen, dat zou klinken als ‘De Partij denkt voor jou en jij moet het slikken.’

( . . . . . . . ) Net zoals Fidel, voorspelde Che dat de Sovjet-Unie en de landen van Oost-Europa onherroepelijk opschoven naar het kapitalisme e hij verklaarde enkele oorzaken van dit fenomeen: hij merkte op dat het Sovjetsysteem beïnvloed was door de economische principes, de ideologie en de ethiek van het kapitalisme. Hij beperkte zich niet tot kritiek, maar ontwikkelde vanaf het begin van de Cubaanse Revolutie een alternatief in theorie en praktijk. Che was zich ervan bewust dat om het socialisme op te bouwen, men een andere cultuur dan die van het kapitalisme moest creëren en dit nam hij over van de Cubaanse revolutionairen, die vanaf de 19de eeuw voorhielden dat je geen onafhankelijk en soeverein land kunt stichten zonder een morele basis die verschilt van het Spaanse moederland vroeger en van de imperialistische Verenigde Staten nadien.

Als we bijvoorbeeld een fiets produceren, hebben we niet alleen goed materiaal nodig, maar ook economische, sociale, economische, juridische en morele verhoudingen die gelden op het moment dat die fiets wordt geproduceerd. Che verwierp de officiële culturele politiek die volgens de principes van het socialistisch realisme zaken verplichtte,hetgeen jammer genoeg in onze revolutionaire ontwikkeling gedurende lange periodes werd toegepast en nog niet volledig is opgehouden.

Che vond dat economische groei geen doel op zich was: de ontplooiing van een maatschappij heeft zin als ze mensen verandert, als ze de creatieve capaciteit verhoogt, als ze ver boven het egoïsme uitstijgt. Deze weg van het ego ten dienste van allen, van de ontplooiing van de individualiteit en van de vrijheid, kan niet worden gebouwd met de instrumenten, de klassen en de moraal van het kapitalisme. Het betekent niet het afwijzen van handel, maar de productie omwille van de gebruikswaarde en niet omwille van de ruilwaarde.

De productie die tegemoet komt aan de noden van de gemeenschap en van het volk en niet aan de drang naar materiële rijkdom, waarbij men de geestelijke rijkdom en de materiële noden van heel de bevolking vergeet ten voordele van die van een minderheid.

De nieuwe socialistische productieverhoudingen hebben zin als zij de vervreemding van de arbeiders verminderen en gaandeweg definitief uitsluiten, als ze vrij zijn van economische verhoudingen  en van een bedrijf of van een staatsapparaat dat beweert dat het volk alles bezit maar geen inspraak duldt bij beslissingen gaande van het kiezen van leiders tot het bediscussiëren en beïnvloeden van de besteding van het nationaal inkomen: hoeveel er wordt gebruikt voor aankopen, hoeveel voor investeringen en hoeveel voor kapitaalaangroei.

Che hernam de centrale visie van het marxisme in verband met de integrale ontwikkeling van het revolutionair proces: de omvorming van de maatschappij is niet alleen een economisch en materieel gebeuren, maar tegelijk ook een ideëel en humaan gebeuren dat zich afspeelt op het niveau van het bewustzijn en het subjectieve. Het is vooral een proces dat vervreemding uitschakelt en een nieuwe dagelijkse moraal creëert.

Je kan geen socialisme hebben als de economie niet is onderworpen aan een  moraal die vanaf haar wortels verschillend is van de kapitalistische moraal. Gebruikswaarde en bewustzijn, de schepping van gebruikswaarden om te voldoen aan de noden, vergezeld door de stichting van een nieuwe moraal en een bewustzijn die vrij is van de waarden die gelden in de kapitalistische maatschappijen.

Het bewustzijn als actief element, als materiële kracht met eigen energie.

Che leerde dit bij het Cubaanse volk, bij Fidel en bij de revolutie, die het Cubaanse volk in de jaren vijftig tegen de dictatuur van Batista en het geldende systeem verwezenlijkte, en bij de triomferende revolutie gedurende haar eerste jaren. Che gebruikte deze feitelijke kennis, die hijzelf gedeeltelijk met het Cubaanse volk had beleefd, om de theoretische en praktische grondslagen voor een economisch systeem uit te werken dat beantwoordde aan de droom van een nieuwe socialistische maatschappij; en uitgaande van het vorige, met da zekerheid dat het onmogelijk was om de economie los te zien van de nagestreefde idealen.

Che merkte op dat het onder kapitalistische mechanismen of pseudo-kapitalistische markten, ondanks politiek engagement, onmogelijk kan bekomen dat mensen die leven, werken en handelen onder de gevolgen van deze mechanismen, onkapitalistisch zouden gaan denken. Che ontdekte in Cuba technieken van administratief bestuur, boekhoudkundige systemen, kostenanalyses, accountancy en bij sommige transnationale ondernemingen de eerste IBM computers die werden gebruikt voor de boekhouding, op dat moment de meest geavanceerde ter wereld, niet in Washington DC, niet in Rome, niet in Londen, maar in Havana in 1959.

Daartegenover vond Che  in de Sovjet-Unie en in de landen van het Oostblok het telraam, de boekhouding van het premonopolistisch kapitalisme van de19de-begin 20ste eeuw. Che nam al deze administratieve, boekhoudkundige en kostenberekenende technieken van de transnationale bedrijven over en weigerde het zogenaamde rekenkundig economisch systeem van de Sovjet-Unie te gebruiken, dat met de daarnet genoemde verouderde technieken en met het klassensysteem en de logica van de kapitalistische economie werkte. Niet alleen de kwantiteit en de kwaliteit van de vervaardigde materiële goederen zijn belangrijk, maar ook de manier waarop ze worden geproduceerd en de sociale verhoudingen die uit de productiewijze en de verdeling van de producten voortvloeien.

Che idealiseerde de mens niet. Tijdens een vergadering in de directieraad van het Ministerie van industrie maakte hij de volgende bedenking:  het probleem is dat de mensen allesbehalve perfect zijn en dat we de controlesystemen moeten verbeteren om de eerste fout die gemaakt wordt te detecteren.  Die is de oorzaak van alle volgende fouten. De mensen kunnen aanvankelijk te goeder trouw zijn, maar eenmaal zonder discipline zullen ze persoonlijk zaken ontlenen om ze na twee of drie dagen terug te brengen, daarna zal dit aaneensluitend gebeuren en zo worden ze dieven en verraders die steeds verder gaan in de misdaad.

Che ontwikkelde een economisch model dat binnen de vier jaar in praktijk kon worden gebracht, met heel goede resultaten op economisch vlak en op vlak van de creatie van communistische capaciteiten, waardoor we ons op het werk meer vrij, volledig, waardig en meer mens voelden. Che en Fidel wilden de economie in functie van de mensen plaatsen en niet omgekeerd.

Het realistisch socialisme van de 20ste eeuw  schiep geen economisch systeem dat nieuwe economische productieverhoudingen en nieuwe sociale verhoudingen met zich mee bracht. Het socialistisch bouwwerk moet tegelijkertijd productie, organisatie en bewustzijn verenigen, met als centraal element het menselijk wezen en als doel de vrijheid van dit wezen. Het socialisme van Che staat dichter bij het communisme van de inheemse gemeenschappen in de Andes dan bij het realistisch socialisme van het Sovjetblok. Che wou zich toeleggen op de drie uitdagingen waarin het realistisch socialisme was mislukt:

1. Een economisch systeem dat functioneerde zonder gebruik te maken van de kapitalistische      grondslagen en een efficiënte economie in functie van de mens.

         2. een ideologisch systeem dat een alternatief bood voor het kapitalosme 

         3. echte en bewuste inspraak van de bevolking bij het nemen van beslissingen, een participatieve maatschappij.

Het socialisme is geen humaner systeem dan het kapitalisme omdat een nieuwe dominante en verlichte klasse of kaste met meer gevoel voor rechtvaardigheid of paternalisme de geproduceerde rijkdommen verdeelt,  maar omdat het een regime is met echte macht van het volk. Che schreef zijn opvatting over de historische juistheid van alle denkbeelden toe aan het marxisme zelf en aan zijn ervaring in de praktijk en trachtte de essentie ervan te behouden en ook de marxistische dogma’s op te heffen die in de loop van de 20ste eeuw aan de basis lagen van de verkregen resultaten.

Ik denk dat we ons in het stadium bevinden van het ontstaan van de creatieve individuele verbeelding en de zoektocht en de terugkeer ernaar om het hoofd te bieden aan alle grote uitdagingen om de planeet en alle levende wezens te beschermen. We moeten veel alternatieve ervaringen opbouwen buiten de principes en de logica van het kapitaal. De kennis van het werk van Che kan ons versterken in het zelfstandig denken van elke gemeenschap, etnische groep, ras, volk en land en ons aanzetten om collectief en individueel verschillende modellen uit te werken met respect voor de natuur, de aarde en alle soorten en voor de menselijke wezens en hun waardigheden.

(Vertaling Yola Ooms in CUBA SI, Nr 156)